فهیمه راستکار، بازیگر و صداپیشه ایرانی، متولد ۲۹ اسفند ۱۳۱۲ در تهران و درگذشته ۲ آذر ۱۳۹۱، از چهره‌های ماندگار دوبلاژ، تئاتر، رادیو، سینما و تلویزیون بود؛ پس از تحصیل در هنرستان هنرپیشگی و آغاز نیمه‌تمام زبان فرانسه در دانشگاه تهران، از سال ۱۳۳۵ با دعوت هوشنگ لطیف‌پور وارد دوبله شد و در ۱۳۳۶ چهار سال در ایتالیا به دوبله فارسی فیلم‌ها پرداخت و سپس تا ۱۳۸۷ به‌طور پیوسته فعالیت کرد. صدای او به‌جای بازیگران بزرگی چون کاترین هپبورن، اینگرید برگمن، آوا گاردنر، جنت لی و شخصیت‌هایی مانند اوشینِ کهنسال و خانم مارپل ثبت شده و بر صحنه نیز در آثاری چون «باغ وحش شیشه‌ای» و افتتاحیه تئاتر شهر (۱۳۵۱) درخشید؛ در سینما و تلویزیون هم از «روانی» و «زن شرقی» تا «پابرهنه در بهشت»، «گیس‌بریده» و «شیرین» حضور داشت. در زندگی شخصی با نجف دریابندری ازدواج کرد و در نگارش کتاب مستطاب آشپزی همراهی داشت و پسری به نام سهراب ثمره این پیوند است؛ درباره قد فهیمه راستکار عدد مستندی در منابع وجود ندارد. میراث او بیش از هر چیز در کیفیت صدا، تکنیک بیان، تیپ‌سازی دقیق و اخلاق حرفه‌ای خلاصه می‌شود؛ سرمایه‌هایی که صدایش را به بخشی از حافظه شنیداری ایرانیان بدل کرده است.

بیوگرافی فهیمه راستکار

بیوگرافی فهیمه راستکار

سن فهیمه راستکار

فهیمه راستکار با زادروز ۲۹ اسفند ۱۳۱۲ در تهران، از نسل طلایی دوبله و نمایش ایران به‌شمار می‌آید. اگر این تاریخ را به میلادی تبدیل کنیم، با ۲۰ مارس ۱۹۳۴ روبه‌رو می‌شویم؛ بنابراین هنگام درگذشت در ۲ آذر ۱۳۹۱، حدود ۷۸ سال داشت. دانستن سن و بازه زمانی زندگی او به ما کمک می‌کند مسیر حرفه‌ای‌اش را در نسبت با تحولات رسانه‌ای و فرهنگی ایران دهه‌های ۱۳۳۰ تا ۱۳۸۰ ببینیم: دهه‌ای که با رونق دوبلاژ و سالن‌های نمایش آغاز شد، با تأسیس نهادهای هنری و شکل‌گیری شبکه‌های تلویزیونی ادامه یافت و در نهایت به حضور گسترده سریال‌های خارجی دوبله‌شده در تلویزیون انجامید. راستکار از اواسط دهه ۳۰ خورشیدی وارد کار حرفه‌ای شد و حدود پنجاه سال فعالیت پیوسته در دوبله، تئاتر، رادیو، سینما و تلویزیون داشت؛ تداومی که در ثبت سن و سال‌های فعالیت او در دانشنامه‌های معتبر نیز بازتاب دارد. همین نسبتِ زمان/کارنامه سبب شده امروز، برای ارزیابی نقش فرهنگی او، به جای یک اثر منفرد، به «منحنی» کار نگاه کنیم: از نخستین تجربه‌های صحنه‌ای و دوبله در تهران تا مهاجرت کوتاه‌مدت کاری به ایتالیا در سال ۱۳۳۶ و بازگشت پرقدرت به استودیوهای گفتار فیلم. این تصویر روندی نشان می‌دهد که «سن» برای فهیمه راستکار، نه صرفاً داده‌ای شناسنامه‌ای، که شاخصی از پختگی هنری و ثبات حرفه‌ای است؛ پختگی‌ای که صدای او را بر حافظه شنیداری چند نسل از مخاطبان ایرانی حک کرده است. 

قد فهیمه راستکار

در منابع مرجعِ دانشگاهی و دانشنامه‌ای عدد قطعی و مستندی برای «قد» فهیمه راستکار ثبت نشده است. درباره بسیاری از هنرمندانِ پیشکسوتِ دوبلاژ و رادیو نیز چنین وضعی دیده می‌شود؛ زیرا در این حوزه‌ها کیفیت صدا، تکنیک بیان و شخصیت‌پردازی صوتی اصل است و اندازه‌های بدنی معمولاً در شناسنامه‌های رسمی درج نمی‌شود. از سوی دیگر، در گزارش‌های روزنامه‌ای و گفت‌وگوهای معتبرِ بازمانده از آن دوره نیز تمرکز بر مسیر آموزشی، همکاران استودیویی، نقش‌های شاخص دوبله و کارنامه صحنه‌ای است، نه جزئیات ظاهری. بنابراین در یک متن بیوگرافیِ دقیق و مسئولانه، ذکر عددی برای قدِ فهیمه راستکار بدون سند، کار درستی نیست و به اعتبارِ متن لطمه می‌زند. رویکرد درست این است که با پرهیز از عددسازی، به ملاک‌های معنادارتر بپردازیم: لحن، وسعت و انعطاف صدا، توانایی تیپ‌سازی، دقت در هم‌زمانی لب و بیان، و قدرت انتقال عاطفه که از راستکار چهره‌ای ماندگار ساخت. او با همین سرمایه‌های حرفه‌ای، به‌جای حضور جلوی دوربین، بیشتر در پشت میکروفن جهان‌هایی آفرید که برای مخاطبان فارسی‌زبان، بدل به چهره‌های آشنا و دوست‌داشتنی شد؛ از خانم مارپل و اوشینِ کهنسال تا صدای بازیگران نامداری چون کاترین هپبورن، اینگرید برگمن، آوا گاردنر و جنت لی. این واقعیتِ حرفه‌ای نشان می‌دهد چرا در اسناد مرجع به جای اندازه‌های فیزیکی، بر شاخص‌های شنیداری و هنری تأکید شده است. 

همسر فهیمه راستکار

همسر فهیمه راستکار، نجف دریابندری، مترجم و نویسنده بزرگ معاصر بود؛ زوجی فرهنگی که نامشان در چند دهه از فضای ادبی و هنری ایران طنین داشته است. پیوند این دو نه‌تنها به زندگی خانوادگی‌شان قوام داد، بلکه به هم‌افزایی حرفه‌ای نیز انجامید؛ نمونه شاخص آن، «کتاب مستطاب آشپزی؛ از سیر تا پیاز» است که در تالیف آن، راستکار به‌عنوان همکار و همراه نقش داشت. این کتاب امروز بخشی از حافظه فرهنگی آشپزی ایرانی است و بارها به عنوان اثری مرجع یاد شده. همچنین در روایت‌های معتبر، از پسرشان «سهراب دریابندری» یاد می‌شود که تداوم یک خانواده اهل فرهنگ را نشان می‌دهد. نسبت این زندگی مشترک با مسیر کاری راستکار از دو جهت جالب توجه است: نخست، هم‌سویی زیست فرهنگی زوج که امکان تعامل میان ادبیات، نمایش و دوبله را فراهم کرد؛ دوم، پشتیبانی متقابل در دوره‌هایی که مدیریت خانه و کارِ حرفه‌ای باید هم‌زمان پیش می‌رفت. نام دریابندری در منابع انگلیسی و فارسی به عنوان همسر راستکار به‌روشنی ثبت شده و حتی در روایت‌های رسانه‌ای مربوط به تکریم دریابندری نیز به همکاری او با همسرش اشاره شده است. این هم‌نشینی نشان می‌دهد که زندگی شخصی و حرفه‌ای راستکار، مانند بسیاری از هنرمندان نسل او، در بستری از همکاری‌های فرهنگی و خانوادگی معنا یافته است. 

محل تولد فهیمه راستکار

تهران، زادگاه فهیمه راستکار، شهری بود که در دهه‌های ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰ به کانون شکل‌گیری مدارس تئاتری، استودیوهای دوبلاژ و انجمن‌های فرهنگی بدل شد. راستکار از همان ابتدا در بطن این زیست‌جهان رشد کرد: از هنرستان هنرپیشگی تا گروه‌های مستقل نمایشیِ پایتخت. تهرانِ آن روزگار، با سالن‌های تازه‌تأسیس و استودیوهای فعال، فرصت کم‌نظیری برای هنرمندانی فراهم می‌کرد که می‌خواستند میان صحنه تئاتر و میکروفن دوبلاژ رفت‌وآمد کنند. به‌این‌ترتیب، ثبتِ «تهران» در شناسنامه هنری راستکار، صرفاً یک داده اداری نیست؛ نشانه‌ای است از پیوند او با شبکه‌ای از استادان، هم‌دوره‌ای‌ها و استودیوها که بعدتر در کیفیت کار و اعتبار اجتماعی‌اش اثر گذاشتند. افزون بر این، تهران بستر ارتباطات برون‌مرزی نیز بود: دعوت سال ۱۳۳۶ برای سفر به ایتالیا و کار چهارساله در دوبلاژ فارسی فیلم‌ها، بدون زیرساخت‌های حرفه‌ای و ارتباطیِ پایتخت ممکن نمی‌شد. وقتی به کارنامه راستکار نگاه می‌کنیم، رد این ریشه‌های تهران‌محور را می‌بینیم: حضور در آثار مرجع تئاتری، همکاری با چهره‌های نامدار دوبله، و تبدیل شدن به صدایی که برای نسل‌های بعدی، معیار بیان و موسیقی کلام شد. از این رو «محل تولد» در منابع دانشنامه‌ای تنها یک سطر نیست؛ کلیدی برای فهم مسیر حرفه‌ای اوست. 

تحصیلات فهیمه راستکار

فهیمه راستکار از هنرستان هنرپیشگی (به سرپرستی مهدی نامدار) فارغ‌التحصیل شد؛ مدرسه‌ای که نام‌های بزرگی از تئاتر و سینمای ایران از آن برآمدند. هم‌دوره‌ای‌های او فهرستی از ستاره‌های تئاتر و دوبلاژ را شامل می‌شود: علی نصیریان، بیژن مفید، عباس جوانمرد، رفعت هاشم‌پور، جعفر والی، جمشید لایق و پرویز بهرام. این شبکه هم‌دوره‌ای، خود به‌تنهایی نشان می‌دهد که راستکار در چه محیط تمرین و رقابتی پرورش یافت. پس از هنرستان، او در دانشگاه تهران رشته زبان فرانسه را آغاز کرد، هرچند این مسیر را نیمه‌تمام گذاشت؛ اما همین آشنایی با زبان و ادبیات فرانسه بعدها در دقت بیان، موسیقی کلام و فهم ظرایف بازی با واژه‌ها در دوبله به کار آمد. برنامه آموزشی هنرستان نیز ترکیبی از بیان، بدن، بداهه‌پردازی، تاریخ نمایش و فن میکروفن بود؛ سرفصل‌هایی که برای دوبلور و بازیگر رادیو مزیت قاطع محسوب می‌شود. راستکار خیلی زود توانست آموخته‌های آکادمیک را به میدان عمل ببرد: نخست روی صحنه و سپس پشت میکروفن. اگر امروز صدای او را شفاف، سنجیده و عاطفه‌مند توصیف می‌کنیم، ریشه در همین مسیر تحصیلی/تمرینی دارد که در اسناد دانشنامه‌ای به‌روشنی ثبت شده است. به‌علاوه، پیوند او با گروه‌های مستقل مانند گروه شاهین سرکیسیان فضای تجربه‌گری را وسیع‌تر کرد و نگاه حرفه‌ای‌اش را به استانداردهای جهانیِ اجرا نزدیک ساخت. 

سال شروع بازیگری فهیمه راستکار

اگر «بازیگری» را به معنای عامِ «نقش‌آفرینی» بگیریم، آغاز حرفه‌ای فهیمه راستکار به سال ۱۳۳۵ بازمی‌گردد؛ وقتی به دعوت هوشنگ لطیف‌پور کار دوبله را شروع کرد و هم‌زمان روی صحنه تئاتر حضور یافت. نخستین نقشِ گفتاری‌اش، گویندگی به‌جای ایرِنه پاپاس در فیلم «تئودورا» بود و اندکی بعد در نقش دِزدِمونا در نسخه روسی «اُتلو» درخشید. در سال ۱۳۳۶ به دعوت آلکس آقابابیان راهی ایتالیا شد و چهارسال در آن‌جا برای دوبله فارسی فیلم‌ها کار کرد؛ تجربه‌ای که دقت فنی و انضباط حرفه‌ای او را ارتقا داد. در سینما، نخستین حضور رسمی‌اش با فیلم «مغول‌ها» (۱۳۵۲/۱۳۷۳ به‌عنوان تألیف مجدد در لیست‌ها) به کارگردانی پرویز کیمیاوی ثبت شده، اما تا پس از انقلاب ترجیح داد محور فعالیتش دوبلاژ و تئاتر باشد. دهه‌های بعد، حضور پراکنده اما قابل‌توجهی در سینما و تلویزیون داشت: از «روانی» و «زن شرقی» تا «پابرهنه در بهشت»، «گیس‌بریده» و «شیرین». با این‌حال، اگر پرسش این باشد که از چه سالی وارد کار حرفه‌ای شد؟ پاسخ مستند همان ۱۳۳۵ است؛ سالی که شروع دوبله و نقش‌آفرینی صحنه‌ای‌اش در منابع مرجع آمده و پس از آن، خط ممتدی تا ۱۳۸۷ (پایان سال‌های فعالیت) قابل پیگیری است. این سیر نشان می‌دهد که راستکار پیش از آن‌که چهره‌ای جلوی دوربین باشد، صدایی تعیین‌کننده در پشت صحنه بود؛ صدایی که «بازیگری» را از مرزهای بدن و قاب، به قلمرو بیان و تخیل شنیداری گسترش داد. 

فیلم ها ، سریال ها و آثار فهیمه راستکار

سینمایی (بازیگر)

فیلم سال
شیرین ۱۳۸۷
گیس بریده ۱۳۸۵
پابرهنه در بهشت ۱۳۸۴
ستاره‌ها ۳: ستاره بود ۱۳۸۴
رازها ۱۳۸۳
دختری به نام تندر ۱۳۷۹
روانی ۱۳۷۶
زن شرقی ۱۳۷۶
الو الو من جوجوام ۱۳۷۳
مرغ و همسایه ۱۳۷۰
عشق و مرگ ۱۳۶۹
جهیزیه‌ای برای رباب ۱۳۶۶
محموله ۱۳۶۶
ترنج ۱۳۶۵
شیر سنگی ۱۳۶۵
خط پایان ۱۳۶۴
آقای هیروگلیف ۱۳۵۹
مغولها ۱۳۵۲

مجموعه تلویزیونی (بازیگر)

فیلم سال
این راهش نیست ۱۳۸۲
کارآگاه شمسی و دستیارش مادام ۱۳۸۰
معجزه ازدواج ۱۳۸۰
سوپ قارچ (تله‌تئاتر) ۱۳۷۸
پردهٔ عجایب (تله‌تئاتر) ۱۳۷۷
تهران ۱۱- ۵۹۵ ج ۴۸ ۱۳۷۶–۱۳۷۵
غبار نور ۱۳۷۵
بی‌بی‌یون ۱۳۷۴
کمند خاطرات ۱۳۶۹
ماه‌پنهان است (تله‌تئاتر) ۱۳۶۲

گویندگی

فیلم‌های خارجی:

بازیگران فیلم‌ها
سوفیا لورن «طلای ناپل» (۱۹۵۵)
«افسانهٔ گمشدگان» (۱۹۵۷ – دوبله دوم)
«غرور و شهوت» (۱۹۵۷)
«دو زن» (۱۹۶۰ – دوبله اول)
«زیبای میلیونر» (۱۹۶۰)
«پنج مایل مانده به نیمه‌شب» (۱۹۶۲)
اوا گاردنر «کنتس پابرهنه» (۱۹۵۴)
«در ساحل» (۱۹۵۹)
«مایای برهنه» (۱۹۵۹)
«گذرگاه کاساندرا» (۱۹۷۶ – دوبله دوم)
ملینا مرکوری «یکشنبه‌ها هرگز» (۱۹۶۰)
«فدرا» (۱۹۶۲)
«۱۰:۳۰ بعدازظهر تابستان» (۱۹۶۶)
«میعاد در سپیده‌دم» (۱۹۷۰)
سیمون سینیوره «شیطان‌صفتان» (۱۹۵۵)
«ارتش سایه‌ها» (۱۹۶۹)
«بیوهٔ کودرک» (۱۹۷۱ – در ایران: صبح روز حادثه)
«پلیس پیتون ۳۵۷» (۱۹۷۶ – دوبله اول)
تلما ریتر «پنجرهٔ عقبی» (۱۹۵۴ – دوبله دوم)
«پرنده‌باز آلکاتراز» (۱۹۶۲ – دوبله دوم)
«بوئینگ بوئینگ» (۱۹۶۵)
کاترین هپبورن «دندهٔ آدم» (۱۹۴۹)
«ناگهان تابستان گذشته» (۱۹۵۹ – دوبله دوم)
«شیر در زمستان» (۱۹۶۸)
مورین اوهارا «ریو گرانده» (۱۹۵۰)
«مرد آرام» (۱۹۵۲ – دوبله اول)
«مک‌لین‌تاک!» (۱۹۶۳)
لورن باکال «بربادنوشته» (۱۹۵۶)
«قتل در قطار سریع‌السیر شرق» (۱۹۷۴ – دوبله دوم)
«تولد» (۲۰۰۴)
اینگرید تولین «توت‌فرنگی‌های وحشی» (۱۹۵۷)
«نور زمستانی» (۱۹۶۳)
«گذرگاه کاساندرا» (۱۹۷۶ – دوبله اول)
مارلنه دیتریش «شاهدی برای تعقیب کیفری» (۱۹۵۷ – دوبله اول)
«نشانی از شر» (۱۹۵۸ – دوبله دوم)
بتی دیویس «خوارز» (۱۹۳۹)
«قربانی سوخته» (۱۹۷۶)
مارتا اسکات «ده فرمان» (۱۹۵۶ – دوبله اول)
«بن هور» (۱۹۵۹)
اینگرید برگمن «دوباره خداحافظ» (۱۹۶۱ – در ایران: آیا برامس را دوست دارید؟)
«سونات پاییزی» (۱۹۷۸)
دوروتی مک‌گوایر «قابل توجه آقای پنی‌پکر» (۱۹۵۹ – در ایران: مرد دو زنه)
«گناه سوزان اسلید» (۱۹۶۱)
لی‌لا کدرووا «پرده‌پاره» (۱۹۶۶)
«پنه‌لوپه» (۱۹۶۶)
کتی جورادو «ماجرای نیمروز» (۱۹۵۲ – دوبله اول)
«کمانداران» (۱۹۵۳)
ویرنا لیزی «چگونه زن خود را بکشیم» (۱۹۶۵)
«حمله به کشتی کوئین مری» (۱۹۶۶)
کتی بیتس «سنجاقک» (۲۰۰۲)
«پل سن لوئیس ری» (۲۰۰۴)
لرتا یانگ «جنگ‌های صلیبی» (۱۹۳۵)
ادنا می اولیور «رومئو و ژولیت» (۱۹۳۶)
دیتا پارلو «توهم بزرگ» (۱۹۳۷)
هتی مک‌دنیل «بربادرفته» (۱۹۳۹ – دوبله دوم)
الیزابت پترسون «جادهٔ تنباکو» (۱۹۴۱)
کتینا پاکسینو «زنگ‌ها برای که به صدا در می‌آیند» (۱۹۴۳ – دوبله دوم)
«تصویر دوریان گری» (۱۹۴۵)
آنا مانیانی «رم، شهر بی‌دفاع» (۱۹۴۵ – دوبله اول)
«طلسم‌شده» (۱۹۴۵)
اتل باریمور «تصویر جنی» (۱۹۴۹ – دوبله دوم)
ادل مارا «شن‌های آیو جیما» (۱۹۴۹)
هیتر انجل (صداپیشه)
در نقش خانم دارلینگ
انیمیشن «پیتر پن» (۱۹۵۳ – دوبله اول)
گریر گارسون «ژولیوس سزار» (۱۹۵۳)
جین آرتور «شین» (۱۹۵۳ – دوبله اول)
جرالدین پیج «هوندو» (۱۹۵۳)
سیلوانا مانگانو «اولیس» (۱۹۵۴ – دوبله اول)
ایرنه پاپاس «تئودورا، ملکه زرخرید» (۱۹۵۴ – در ایران: ملکه تئودورا)
جولیتا ماسینا «جاده» (۱۹۵۴ – دوبله اول)
سوزان هیوارد «دیمتریوس و گلادیاتورها» (۱۹۵۴)
بولا بوندی «رد گربه» (۱۹۵۴)
«یک روز در کلانتری» (۱۹۵۴)
ایوون سانسون «آسیبان عشوه‌گر» (۱۹۵۵ – دوبله دوم)
ایرینا اسکوبتسوا «اُتِلو» (۱۹۵۵ – دوبله اول)
کتی جانسون «قاتلین پیرزن» (۱۹۵۵)
شلی وینترز «مامبو» (۱۹۵۵)
آلین مک‌ماهون «مردی از لارامی» (۱۹۵۵)
لیندا دارنل «حادثهٔ داکوتا» (۱۹۵۶)
دانا رید «خون‌بها!» (۱۹۵۶ – در ایران: گروگان)
آن بکستر «ده فرمان» (۱۹۵۶ – دوبله اول)
ویکتوریا شاو «سرگذشت ادی دوچین» (۱۹۵۶)
لوئیزا دلا نوکه «لوکوموتیوران» (۱۹۵۶ – دوبله اول)
جن استرلینگ «هرچه سخت‌تر زمین‌می‌خورند» (۱۹۵۶)
جینا لولوبریجیدا «آنا از بروکلین» (۱۹۵۸)
شرلی بوت «دلال ازدواج» (۱۹۵۸)
ماریسا آلاسیو «شب‌های ونیز» (۱۹۵۸)
ایلن وی «وایکینگ‌ها» (۱۹۵۸ – دوبله دوم)
نورین ناش «یکه‌سوار و افسانهٔ شهر طلایی» (۱۹۵۸)
مریلین مونرو «بعضی‌ها داغشو دوست دارن» (۱۹۵۹)
گاستی هوبر «خاطرات آنه فرانک» (۱۹۵۹)
«شاهدی در شهر» (۱۹۵۹)
مارته مرکادی‌یر
آوه نینچی
«عروسی ونیزی» (۱۹۵۹)
ادی آدامز
فرانسیس وینترابلکس
«آپارتمان» (۱۹۶۰)
لیندا کریستال «آلامو» (۱۹۶۰)
ژاکلین اوانس «آوازخوان نه آواز» (۱۹۶۰)
اوا ماری سنت «اکسدوس» (۱۹۶۰)
جنت لی
همچنین صدای مادر نورمن بیتس
«روانی» (۱۹۶۰ – در ایران: روح)
میلن دمونژو «زیر دَه پرچم» (۱۹۶۰)
«همهٔ آدم‌خواران خوب جوان» (۱۹۶۰ – در ایران: گرگ‌های جوان)
کاتلین فریمن
آیریس آدرین
«خونه‌شاگرد» (۱۹۶۱)
روث مک‌دویت
لیندا واتکینز
«دام والدین» (۱۹۶۱)
لورا سولاری «رومولو و رمو» (۱۹۶۱)
باربارا لونا «شیطان در ساعت ۴» (۱۹۶۱ – دوبله اول)
هلن ترابل «محبوب زن‌ها» (۱۹۶۱)
دایانا دورس «نقشهٔ ۴۰۲» (۱۹۶۱)
آنجلا لنزبری «هاوایی آبی» (۱۹۶۱)
لی‌لی پالمر «جاسوس دوجانبه» (۱۹۶۲)
یونیس گیسون «دکتر نو» (۱۹۶۲)
جنیفر جین «سر بزنگاه» (۱۹۶۲ – دوبله اول)
ما کوئستل «سلام بر اسکناس» (۱۹۶۲)
فرانسواز پره‌وو «گوشه‌نشینان آلتونا» (۱۹۶۲)
«مردی که لیبرتی والانس را کشت» (۱۹۶۲ – دوبله دوم)
السا مارتینلی «هاتاری!» (۱۹۶۲)
هوپ هالیدی «ایرما خوشگله» (۱۹۶۳ – دوبله اول)
جسیکا تندی «پرندگان» (۱۹۶۳)
«پروفسور دیوانه» (۱۹۶۳)
«دیروز، امروز، فردا» (۱۹۶۳)
اوا گابور «نوع جدید عشق» (۱۹۶۳)
دایان بیکر «نُه ساعت به راما» (۱۹۶۳)
نینا میرال «آن مرد از ریو» (۱۹۶۴ – در ایران: ملاقات در ریو)
میلدرد داناک «اسب کهر را بنگر» (۱۹۶۴ – در ایران: گروگان – دوبله اول)
اُلیویا دوهاویلند «بانو در قفس» (۱۹۶۴ – در ایران: زنی در قفس)
شیان فیلیپس «بکت» (۱۹۶۴)
دانیل ژوبر «پرواز از ایشیا» (۱۹۶۴ – در ایران: پرواز عقاب‌ها)
ژن مورو «ترن» (۱۹۶۴ – دوبله دوم)
لوئیز لاتام «مارنی» (۱۹۶۴)
دادا گالوتی «هرکول و گنجینهٔ اینکاها» (۱۹۶۴)
دنی ساوال «بوئینگ بوئینگ» (۱۹۶۵)
کاپوسین «تازه چه خبر پوسی‌کت؟» (۱۹۶۵)
لوچانا پالوتزی «تندربال» (۱۹۶۵ – در ایران: گلولهٔ آتشین)
آن سیمور «سراب» (۱۹۶۵)
نیتا تالبوت
نورما واردن
«یک خواهش خصوصی» (۱۹۶۵)
دبورا کار «چشم شیطان» (۱۹۶۶)
ادیث اشنایدر «خاطرات کوئیلر» (۱۹۶۶ – در ایران: یادداشت‌های کوئیلر)
کنستانس بنت «مادام ایکس» (۱۹۶۶)
ژوزفین هاتچینسون «نوادا اسمیت» (۱۹۶۶)
اتل مرمان «هنر عشق» (۱۹۶۶)
اِسوِتلانا کورکوشکو «برادران کارامازوف» (۱۹۶۹)
کامیلا هورن «فریب» (۱۹۶۹)
آلین آن مک‌لری
مج کندی
«مگر آن‌ها به اسب‌ها شلیک نمی‌کنند؟» (۱۹۶۹)
«دایرهٔ سرخ (۱۹۷۰ – دوبله دوم)
بیانکا توکافوندی
در نقش ایزابلا
مجموعهٔ تلویزیونی «زندگی لئوناردو داوینچی» (۱۹۷۱) – مدیر دوبلاژ
در نقش پیرزن مغازه‌دار مجموعهٔ تلویزیونی «جنگجویان کوهستان» (۱۹۷۴–۱۹۷۳)
بازیگر مهمان مجموعهٔ تلویزیونی «دِرک» (۱۹۷۴)
آلا دمیدوا «آینه» (۱۹۷۵)
دافنه کارول «سفر سرد» (۱۹۷۵)
ماریا چارلز
در نقش لوئیز کولبر
مجموعهٔ تلویزیونی «ارتش سری» (۱۹۷۷)
گوئن ولگرن
در نقش سوفیا
مجموعهٔ تلویزیونی «برادران شیردل» (۱۹۷۷)
کری مک‌گوایر
در نقش پالی مک‌نامارا
مجموعهٔ تلویزیونی «در برابر باد» (۱۹۷۸)
بریژیت هورنی
در نقش مادربزرگ کلارا
مجموعهٔ تلویزیونی «هایدی» (۱۹۷۸)
گالینا شوستکو «ابلوموف» (۱۹۸۰)
در نقش خواهر ولزاریوس
در نقش همسر دوست اسپاروخ‌خان
مجموعهٔ تلویزیونی «آسپاروخ خان» (۱۹۸۱ – در ایران: اِسپاروخان)
لیزا هلوویگ «هری عزیز» (۱۹۸۱)
در نقش پیرزن (مهمان) مجموعهٔ تلویزیونی انیمه‌ای «بل و سباستین» (۱۹۸۲–۱۹۸۱)
فرانسواز سنیه
در نقش مادام تناردیه
مجموعهٔ تلویزیونی «بینوایان» (۱۹۸۲)
«شب سن لورنزو» (۱۹۸۲)
آیلین بریتون «قلعهٔ مرموز» (۱۹۸۲)
در نقش مادربزرگ مجموعهٔ تلویزیونی انیمه‌ای «بچه‌های کوه آلپ» (۱۹۸۳)
نوبوکو اوتاوا
در نقش اوشین (۵۰–۸۴ سالگی)
مجموعهٔ تلویزیونی «سال‌های دور از خانه» (۱۹۸۴–۱۹۸۳)
جوآن هیکسون
در نقش خانم مارپل
مجموعهٔ تلویزیونی «خانم مارپل» (۱۹۸۴)
رجینا بیانکی «کائوس» (۱۹۸۴ – اپیزود گفتگو با مادر)
پگی اشکرافت «گذری به هند» (۱۹۸۴)
لوسیل بال «بالش سنگی» (۱۹۸۵)
وندی هیلر
در نقش خانم هریس
مجموعهٔ تلویزیونی «آن در گرین گیبلز: دنباله» (۱۹۸۷ – در ایران: رؤیای سبز)
آن رمزی «مامانو از قطار بنداز پایین» (۱۹۸۷)
«مظنون» (۱۹۸۷)
رزماری مک‌هیل
در نقش خانم بری‌مور
مجموعهٔ تلویزیونی «شرلوک هلمز»، اپیزود «تازی باسکرویل» (۱۹۸۸ – در ایران: شکارچی باسکرویل)
آن کارتویز
در نقش خانم هارمن
هلن رایان
در نقش خانم پین
کارن آرچر
در نقش مج دریتور
مجموعهٔ تلویزیونی «هنی» (۱۹۸۹–۱۹۸۸ – در ایران: حادثه‌جو) به ترتیب اپیزودهای سفر به اعماق وحشت، شرف انسانی، زنگ‌های شوردریچ به صدا درمی‌آیند
«مزرعه» (۱۹۹۰)
ویوین بورگس
در نقش لیدی کلارک
مجموعهٔ تلویزیونی «پوآرو»، اپیزود «قاتل ای بی سی» (۱۹۹۲)
برندا فریکر «تنها در خانه ۲: گم‌شده در نیویورک» (۱۹۹۲)
بونی بارتلت «دوناتو و دختر» (۱۹۹۳)
ویکتوریا تنانت
در نقش آنیتا هارگروز
اُلیویا نیوتن جان
در نقش جوآنا واکر
مجموعهٔ تلویزیونی «رودخانهٔ برفی» (۱۹۹۳)
جورجان جانسون
در نقش الیزابت کوئین (مادر دکتر مایک)
مجموعهٔ تلویزیونی «پزشک دهکده» (۱۹۹۳ تا ۱۹۹۸)
راشل بل
خانم نیکولس
مجموعهٔ تلویزیونی «پوآرو»، اپیزود «جادهٔ هیکوری» (۱۹۹۵)
ژاکلین بیسه «تشریفات» (۱۹۹۵)
جما جونز «حس و حساسیت» (۱۹۹۵)
آن بنکرافت «خانه‌ای برای تعطیلات» (۱۹۹۵)
مجموعهٔ تلویزیونی «آزرده‌دل» (۱۹۹۶)
پنه‌لوپه آلن «در جستجوی ریچارد» (۱۹۹۶)
رزماری هریس «هملت» (۱۹۹۶)
گلوریا استوارت «تایتانیک» (۱۹۹۷ – دوبله تلویزیونی)
پریا تاندولکار «راز پنهان» (۱۹۹۷)
شینا لارکین
در نقش خانم بالز
مجموعهٔ تلویزیونی «امیلی در نیومون» (۱۹۹۸)
«پاییز در نیویورک» (۲۰۰۰)
جودی دنچ «شکلات» (۲۰۰۰)
راوی «ارباب حلقه‌ها: یاران حلقه» (۲۰۰۱)
ونسا ردگریو «جک و لوبیای سحرآمیز» (۲۰۰۱)
رنی اشرسون «دیگران» (۲۰۰۱)
دایان ویست «من سام هستم» (۲۰۰۱)
گریس زابریسکی «کردار زشت» (۲۰۰۲)
ایلین اسل «دوپلکس» (۲۰۰۳)
مگی اسمیت «زنان بنفش‌پوش» (۲۰۰۴)
ایرما هال «قاتلین پیرزن» (۲۰۰۴)
جوآن کراوفورد، دوریس دی، نادیا گری، ماریزا مرلینی، الئونورا روسی دراگو، آنیتا اکبرگ، آنی ژیراردو، میلی ویتاله، شری نورث، روزانا اسکیافینو، و بسیاری دیگر

فیلم‌ها و مجموعه‌های ایرانی:

  • شهلا ریاحی: «میلیونرهای گرسنه» (۱۳۴۶)
  • ایرن: «کشتی نوح» (۱۳۴۷)
  • ایران دفتری: «قیصر» (۱۳۴۸)
  • ایران دفتری: «سکهٔ شانس» (۱۳۴۹)
  • فخری خوروش: «طلوع» (۱۳۴۹)
  • ایران دفتری: «کلبه‌ای آن‌سوی رودخانه» (۱۳۵۰) کنترل شود
  • ایران دفتری: «مردان سحر» (۱۳۵۰)
  • نصرت پرتوی: «گوزنها» (۱۳۵۳)
  • آنیک شفرازیان: «کلاغ» (۱۳۵۶)
  • فخری خوروش: «مترسک» (۱۳۶۲)
  • تانیا جوهری: «آوار» (۱۳۶۴)
  • مهری مهرنیا: «اتوبوس» (۱۳۶۴)
  • مهری ودادیان: «پدربزرگ» (۱۳۶۴)
  • فخری خوروش: «بگذار زندگی کنم» (۱۳۶۵)
  • شهلا ریاحی: «پرستار شب» (۱۳۶۶)
  • روح‌انگیز مهتدی: «خانه‌ای مثل شهر» (۱۳۶۶)
  • پروین دولتشاهی: «تحفه‌ها» (۱۳۶۶)
  • حمیده خیرآبادی: «سایه‌های غم» (۱۳۶۶)
  • شهلا ریاحی: «گل مریم» (۱۳۶۶)
  • روح‌انگیز مهتدی: «مکافات» (۱۳۶۶)
  • حمیده خیرآبادی: «شب بیست و نهم» (۱۳۶۸)
  • سرور رجایی: «آخرین پرواز» (۱۳۶۸)
  • حمیده خیرآبادی: «بچه‌های طلاق» (۱۳۶۸)
  • مهری ودادیان: «دخترم سحر» (۱۳۶۸)
  • آزیتا حاجیان (در نقش عجوزه): «دزد عروسک‌ها» (۱۳۶۸)
  • مهین شهابی: «دو سرنوشت» (۱۳۶۸)
  • شهلا ریاحی: رانده‌شده» (۱۳۶۸)
  • حمیده خیرآبادی: «ریحانه» (۱۳۶۸)
  • پری کربلایی: «کاکلی» (۱۳۶۸)
  • سرور رجایی: «مرگ پلنگ» (۱۳۶۸)
  • شهلا ریاحی: «تیغ آفتاب» (۱۳۶۹)
  • اقدس صحت‌بخش: «گروهبان» (۱۳۶۹)
  • فاطمه طاهری: «شهر در دست بچه‌ها» (۱۳۷۰)
  • حمیده خیرآبادی: «گرگ‌های گرسنه» (۱۳۷۰)
  • صدیقه کیانفر: «دلاوران کوچه دلگشا» (۱۳۷۱)
  • ملیحه نیکجومند: «شب دهم» (۱۳۷۱)
  • ساحره متین: «بلندی‌های صفر» (۱۳۷۲)
  • زهره صفوی: «جای امن» (۱۳۷۲)
  • مهین شهابی: «شریک زندگی» (۱۳۷۳)
  • مهوش وقاری: «گریز از مرگ» (۱۳۷۴)
  • زهره صفوی: «خلبان» (۱۳۷۶)
  • فرخ‌لقا هوشمند: «زخمی» (۱۳۷۶)
  • فرخ‌لقا هوشمند: «کلید ازدواج» (۱۳۷۶)
  • صدیقه کیانفر: «جوانی» (۱۳۷۷)
  • رداح رجب: «هیام» (۱۳۸۲)
  • جمیله شیخی: مجموعهٔ تلویزیونی «پاییز صحرا» (۶۵–۱۳۶۴)
  • روح‌انگیز مهتدی: مجموعهٔ تلویزیونی «اُغُر بخیر» (۱۳۶۵)
  • ملیحه نصیری: مجموعهٔ تلویزیونی «پیک سحر» (۱۳۶۹)
  • فرخ‌لقا هوشمند: مجموعهٔ تلویزیونی «تعطیلات نوروزی» (۷۱–۱۳۷۰)
  • جمیله شیخی: مجموعهٔ تلویزیونی «پدرسالار» (۷۴–۱۳۷۲)
  • ملیحه نیکجومند و رقیه چهره‌آزاد: مجموعهٔ تلویزیونی «این خانه دور است» (۷۴–۱۳۷۰)
  • فخری خوروش: مجموعهٔ تلویزیونی «شیرین و فرهاد» (۱۳۷۴)
  • پروین‌دخت یزدانیان: مجموعهٔ تلویزیونی «دبیرستان خضراء» (۷۵–۱۳۷۴)
  • پروین نیک‌سرور: مجموعهٔ تلویزیونی «کارآگاه علوی» (۷۵–۱۳۷۴)
  • محبوبه مقبلی: مجموعهٔ تلویزیونی «پهلوانان نمی‌میرند» (۷۶–۱۳۷۵)
  • مهناز انصاریان: مجموعهٔ تلویزیونی «هفت‌سنگ» (۱۳۷۷)
  • فخری خوروش: مجموعهٔ تلویزیونی «مادر» (۱۳۷۸)
  • نقش راشل آستروک: مجموعهٔ تلویزیونی «مدار صفر درجه» (۱۳۸۶)
  • مجموعهٔ تلویزیونی «علی کوچولو» (۱۳۶۴): راوی داستان
  • فیلم «هنرپیشه» ساختهٔ محسن مخملباف (۱۳۷۱): نقش زن رمال (فقط صدا)
  • فیلم «شیرین» ساختهٔ عباس کیارستمی (۱۳۸۷): نقش دایه (فقط صدا)[۳][۴][۵][۶][۷]

نمایش

  • «اولین پرواز»، براساس گنجشک کوچولو (نویسنده: ماکسیم گورکی، مترجم و کارگردان: سیروس ابراهیم‌زاده، ناشر: مؤسسه فرهنگی-هنری ماهور) گویندهٔ داستان
  • «تُرُب» (نویسنده و کارگردان: بیژن مفید، ناشر: مؤسسه فرهنگی-هنری ماهور) گویندهٔ داستان
  • «خاموشی دریا» (نمایشنامهٔ رادیویی، نویسنده: ژان بروله با نام مستعار ورکور، ترجمه: حسن شهید نورایی، کارگردان: بیژن مفید، ناشر: مؤسسه فرهنگی-هنری ماهور) در نقش دختر
  • «دُم گربه» (نویسنده: مارسل امه، ترجمه: لیلی گلستان، کارگردان: سیروس ابراهیم‌زاده، ناشر: مؤسسه فرهنگی-هنری ماهور) گویندهٔ داستان
  • «شاپرک‌خانم» (۱۳۵۲، نویسنده و کارگردان: بیژن مفید، ناشر: مؤسسه فرهنگی-هنری ماهور) در نقش سوسک مادر
  • «شازده کوچولو» (نویسنده: آنتوان دو سنت-اگزوپری، ترجمه و تنظیم: ایرج گرگین، ناشر: مؤسسه فرهنگی-هنری ماهور) در نقش روباه

درباره زندگی شخصی فهیمه راستکار

زندگی شخصی فهیمه راستکار در پیوند با فرهنگ مکتوب و شفاهی ایران تعریف می‌شود. ازدواج او با نجف دریابندری نه‌تنها یک نسبت خانوادگی که پیوند میان دو قلمرو بود: ادبیات/ترجمه و تئاتر/دوبله. ثمره این همراهی، علاوه بر سهراب دریابندری، در چند پروژه فرهنگی مشترک نیز دیده می‌شود؛ مهم‌ترین‌شان «کتاب مستطاب آشپزی» که امروز هم به‌عنوان یک منبع فرهنگیِ سرشار از روایت‌های خوراک و ذائقه ایرانی شناخته می‌شود. در منابع رسمی، علت درگذشت راستکار آلزایمر ذکر شده و مراسم خاک‌سپاری او در بهشت سکینه کرج انجام شد؛ رخدادی که با واکنش‌های قدرشناسانه اهالی هنر و دوبله همراه بود. مرور زندگی شخصی‌اش نشان می‌دهد که راستکار از همان سال‌های جوانی، میان خانه و استودیو تعادل برقرار کرد؛ تعادلی که در خاطرات همکاران به حرفه‌ای‌گری، نظم و دقت شهره بود. آنچه در روایت‌های معاصر درباره او برجسته است، «سلوک آرام» و پرهیز از جنجال رسانه‌ای است؛ چهره‌ای که به‌جای حضور مداوم جلوی دوربین، به کیفیت کار می‌اندیشید و سرمایه‌اش را بر حافظه جمعی شنیداری گذاشت. همین منش سبب شد پس از درگذشت نیز، نامش در کنار بزرگان دوبلاژ به‌عنوان الگوی اخلاق حرفه‌ای و وسواس هنری تکرار شود. 

نقش‌ها و دوبله‌های ماندگار

برای درک جایگاه فهیمه راستکار باید به نقش‌های ماندگارِ دوبله او رجوع کرد. صدای راستکار به‌جای هنرمندانی چون کاترین هپبورن در «شیر در زمستان»، اینگرید برگمن در «آیا برامس را دوست دارید؟»، ملینا مرکوری در «یکشنبه‌ها هرگز»، آوا گاردنر در «کُنتس پابرهنه»، جنت لی در «روانی»، سوفیا لورن در «زیبای میلیونر»، هَتی مک‌دنیل در «بربادرفته»، و نیز بر ایران دفتری در «قیصر» و نصرت پرتوی در «گوزن‌ها» ثبت شده است. در تلویزیون، صدای اوشینِ کهنسال در «سال‌های دور از خانه» و خانم مارپل از برجسته‌ترین نمونه‌هاست؛ نقش‌هایی که به اعتبار وسعت عاطفی صدا و دقت در تیپ‌سازی باورپذیر شدند. تکنیک راستکار در هماهنگی لب/بیان، حفظ ریتم جمله و تبدیل لهجه‌ها و سن کاراکترها به موسیقی بیان، او را در جمع بهترین‌های دوبلاژ قرار داد. اهمیت این فهرست فقط در شمار نام‌ها نیست؛ در تنوع نقش‌هایی است که از زنان جسور، مادران مقتدر، پیرزنان دانا تا شخصیت‌های معماگونه را پوشش می‌دهد. این طیف نشان می‌دهد راستکار نه‌فقط صدای زیبا که هوش دراماتیک داشت و می‌دانست هر کاراکتر چه طیف دینامیکی از صدا می‌طلبد. چنین مهارتی تصادفی به دست نمی‌آید؛ حاصل سال‌ها تمرین صحنه، مطالعه و کار زیر نظر استادانی است که دقت فنی را شرط اول می‌دانستند. 

تئاتر، ایتالیا و استانداردهای حرفه‌ای

کارنامه راستکار فقط با دوبله شناخته نمی‌شود؛ او بازیگر تئاتری جدی بود و از نمایش «باغ وحش شیشه‌ای» تا «باغ آلبالو» (در افتتاحیه تئاتر شهر، ۱۳۵۱) روی صحنه ایستاد. این حضور صحنه‌ای، کیفیتی به صدای او داد که در دوبله نیز شنیده می‌شود: تنوع ضرباهنگ، تسلط بر مکث‌ها و کنترل تنفس. سفر کاری به ایتالیا در سال ۱۳۳۶ و چهار سال فعالیت در دوبله فارسی فیلم‌ها، او را با استانداردهای صنعتیِ استودیوهای اروپایی آشنا کرد؛ از چیدمان گروه تا مدیریت زمان‌بندی و شیوه‌های کارگردانی گفتار. بازگشت او به ایران هم‌زمان شد با رشد شتاب‌دار دوبلاژ و افزایش نیاز تلویزیون و سینما به صداهای حرفه‌ای. در این فضا، راستکار نه‌تنها گوینده نقش‌های اول، که الگوی رفتاری برای نسل تازه بود: وقت‌شناسی، آمادگی متن و تمرین با استنوتایمینگ. همین پشتوانه باعث شد هرجا نامش در تیتراژ می‌آمد، مخاطب انتظار کیفیت داشته باشد. در دهه‌های بعد، حتی وقتی در سینما و تلویزیون نقش بازی کرد، «گوشِ تربیت‌شده»‌اش حفظ شد و بازی جلو دوربین نیز با ریتم و بیانِ دقیق همراه بود. این پیوند صحنه/استودیو رمز کار اوست: بازیگری را به بیان می‌آورد و بیان را از دلِ درام. 


جمع‌بندی

فهیمه راستکار، بازیگر و صداپیشه ایرانی، با زادروز ۲۹ اسفند ۱۳۱۲ در تهران و درگذشت ۲ آذر ۱۳۹۱، یکی از پایه‌های دوبلاژ، تئاتر، رادیو، سینما و تلویزیون بود. او پس از تحصیل در هنرستان هنرپیشگی و آغازِ نیمه‌تمامِ زبان فرانسه در دانشگاه تهران، از سال ۱۳۳۵ با دعوت هوشنگ لطیف‌پور وارد دوبلاژ شد، در ۱۳۳۶ چهار سال در ایتالیا کار حرفه‌ای انجام داد و سپس به ایران بازگشت و تا ۱۳۸۷ به‌طور پیوسته فعالیت کرد. در کارنامه‌اش نقش‌های ماندگار دوبله به‌جای کاترین هپبورن، اینگرید برگمن، آوا گاردنر، جنت لی و شخصیت‌های محبوبی مانند اوشینِ کهنسال و خانم مارپل ثبت شده است؛ در تئاتر از «باغ وحش شیشه‌ای» تا حضور در افتتاحیه تئاتر شهر (۱۳۵۱) و در سینما/تلویزیون از «روانی» و «زن شرقی» تا «پابرهنه در بهشت»، «گیس‌بریده» و «شیرین» دیده می‌شود. در زندگی شخصی، همسریِ نجف دریابندری و همکاری در کتاب مستطاب آشپزی، پیوندی ماندگار میان ادبیات و نمایش ساخت و نام راستکار را فراتر از استودیوهای دوبله در حافظه فرهنگی ایران نشاند. درباره قد فهیمه راستکار، عدد مستندِ مرجع وجود ندارد و ذکر رقم، بدون سند معتبر، درست نیست. اگر مخاطب امروز به‌دنبال بیوگرافی فهیمه راستکار، سن فهیمه راستکار, همسر فهیمه راستکار, محل تولد فهیمه راستکار, تحصیلات فهیمه راستکار و سال شروع فعالیت/بازیگری فهیمه راستکار باشد، پاسخ دقیق در منابع مرجع روشن است: زادگاه تهران، تحصیلات هنرستان هنرپیشگی و شروع ۱۳۳۵. ارزش واقعی کار او در کیفیت صدا، تکنیک بیان، تیپ‌سازی و اخلاق حرفه‌ای است؛ سرمایه‌هایی که صدای راستکار را به بخشی از حافظه شنیداری جمعی ایرانیان تبدیل کرده است.

این مطلب را به اشتراک بگذارید

بیوگرافی های دیگر

آخرین مطالب سایت میتراکانا

دیدگاه ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این فیلد را پر کنید
این فیلد را پر کنید
لطفاً یک نشانی ایمیل معتبر بنویسید.
برای ادامه، شما باید با قوانین موافقت کنید

0
سبد خرید شما
سبد خرید خالیخرید